Khát vọng sáng tạo trên sân khấu Việt

Liên hoan Sân khấu Hà Nội mở rộng năm 2026 quy tụ 15 đơn vị với 15 vở diễn, gợi mở câu chuyện về khát vọng sáng tạo và khả năng chinh phục công chúng của sân khấu Việt Nam.

Sân khấu là nghệ thuật của sự hiện diện trực tiếp, nơi câu chuyện được kể bằng lời thoại, hình thể, âm nhạc và cảm xúc của người nghệ sĩ trước khán giả. Để cuộc gặp gỡ ấy có ý nghĩa, sân khấu không thể chỉ dựa vào sức hấp dẫn vốn có của nghệ thuật biểu diễn, mà cần những tác phẩm khơi gợi suy ngẫm, tạo đồng cảm và mở ra cách nhìn mới về con người, cuộc sống.

Sáng tạo từ truyền thống

Diễn ra từ ngày 14 đến 23/10, liên hoan quy tụ 15 đơn vị nghệ thuật với các loại hình kịch nói, chèo, tuồng, cải lương, xiếc và kịch hát dân ca Nghệ Tĩnh. Sự đa dạng ấy mở ra nhiều cách biểu đạt, đồng thời gợi lên trăn trở về sức sáng tạo của sân khấu hôm nay, để những câu chuyện trên sàn diễn tiếp tục chạm tới công chúng.

Lịch sử, chiến tranh, gia đình hay những vấn đề xã hội vốn không xa lạ với sân khấu Việt Nam. Tuy nhiên, một câu chuyện quen thuộc vẫn có thể tạo sức hấp dẫn nếu được thể hiện bằng tư duy nghệ thuật mới, với nhân vật có chiều sâu, xung đột thuyết phục và ngôn ngữ biểu đạt riêng.

Trong nghệ thuật sân khấu, đề tài chỉ thực sự phát huy ý nghĩa khi được chuyển hóa thành hành động kịch. Nhân vật cần có những lựa chọn, mâu thuẫn và diễn biến tâm lý hợp lý; lời thoại vừa bộc lộ tính cách, vừa thúc đẩy câu chuyện. Tư tưởng của tác phẩm vì thế cần được thể hiện qua số phận con người, thay vì chỉ dừng ở những lời khẳng định có sẵn.

Các vở Ai là cha tôi, Người con gái Hà Thành, Dấu thiêng Hà Nội - Cho những gì còn mãi... gợi ra những hướng đề tài khác nhau, từ số phận con người đến lịch sử và các giá trị cộng đồng. Dù vậy, tên gọi hay chủ đề chưa đủ để đánh giá sức sáng tạo của một vở diễn. Điều đáng quan tâm là cách tác giả, đạo diễn và diễn viên phát triển câu chuyện, xây dựng nhân vật, tổ chức xung đột và tạo dấu ấn nghệ thuật.

Theo NSƯT Lê Thiện Tùng, sáng tạo không nhất thiết đồng nghĩa với việc tìm kiếm đề tài chưa từng được khai thác hay sử dụng thủ pháp dàn dựng mới lạ. Cốt lõi nằm ở khả năng phát hiện những khía cạnh ít được chú ý của đời sống, giúp người xem nhận ra điều mới mẻ trong những vấn đề tưởng như đã quen thuộc.

Bên cạnh kịch nói và các loại hình biểu diễn khác, sự hiện diện của chèo, tuồng, cải lương tại liên hoan gợi mở câu chuyện về khả năng tiếp nối nghệ thuật truyền thống trong đời sống hôm nay. Mỗi loại hình có hệ thống ngôn ngữ riêng, được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Chèo kết hợp lời ca, âm nhạc và động tác biểu cảm; tuồng đặc trưng bởi nghệ thuật hóa trang, hình thể và những quy ước biểu diễn; cải lương kết hợp ca diễn với diễn biến tâm lý nhân vật. Những yếu tố ấy vừa làm nên bản sắc nghệ thuật, vừa lưu giữ các giá trị văn hóa.

Bảo tồn không chỉ là giữ gìn làn điệu, quy tắc biểu diễn hay những vở diễn kinh điển, mà còn phải nuôi dưỡng sức sáng tạo trong mỗi loại hình. Bảo tồn cứng nhắc có thể khiến sân khấu xa rời công chúng, trong khi đổi mới thiếu hiểu biết về truyền thống dễ làm phai nhạt bản sắc.

Những thử nghiệm về dàn dựng, âm thanh, ánh sáng chỉ có ý nghĩa khi làm nổi bật nội dung và tăng sức biểu cảm của tác phẩm. Muốn vậy, nghệ sĩ cần am hiểu ngôn ngữ truyền thống, có điều kiện thực hành và sáng tạo. Thay vì chạy theo thị hiếu nhất thời, sân khấu cần giúp công chúng cảm nhận vẻ đẹp riêng của từng loại hình, đồng thời duy trì sức sống của nghệ thuật truyền thống.

Giữ khán giả bằng giá trị nghệ thuật

Theo NSND Trịnh Thúy Mùi - Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam - sân khấu cần khán giả để hoàn tất đời sống của tác phẩm. Sự tập trung, đồng cảm, tiếng cười hay những khoảng lặng trong khán phòng góp phần tạo nên trải nghiệm biểu diễn mà các hình thức thưởng thức gián tiếp khó có thể thay thế hoàn toàn.

Tại Liên hoan Sân khấu Hà Nội mở rộng năm 2026, Ban tổ chức phát miễn phí hơn 10.000 vé cho 15 buổi diễn, tạo cơ hội để đông đảo người dân, trong đó có khán giả trẻ, tiếp cận các tác phẩm. Tuy nhiên, đưa khán giả đến rạp mới là bước đầu; điều quan trọng hơn là khiến họ muốn quay trở lại.

Việc xây dựng công chúng không chỉ phụ thuộc vào chất lượng tác phẩm, mà còn liên quan đến khả năng tiếp cận thông tin, lịch diễn thuận tiện và hoạt động giới thiệu nghệ thuật. Những chương trình giao lưu với nghệ sĩ, giáo dục nghệ thuật và giới thiệu đặc trưng từng loại hình có thể giúp người xem, nhất là người trẻ, chủ động hơn trong thưởng thức.

Dẫu vậy, mở rộng công chúng không có nghĩa sân khấu phải chạy theo thị hiếu trước mắt. Nghệ thuật vẫn cần quyền khai thác những vấn đề phức tạp, đặt ra câu hỏi khó và khơi gợi suy ngẫm. Điều quan trọng là tác phẩm tìm được hình thức biểu đạt thuyết phục để những vấn đề ấy có thể chạm tới người xem.

Xây dựng khán giả vì thế cần được thực hiện thường xuyên, thay vì chỉ tập trung trong các kỳ liên hoan. Khi công chúng chủ động tìm đến sân khấu vì nhu cầu thưởng thức và khám phá nghệ thuật, mối liên hệ giữa sân khấu với đời sống mới có thể bền chặt.

NSND Trịnh Thúy Mùi cho rằng, khát vọng sáng tạo của sân khấu Việt không nằm ở việc liên tục tìm cái mới để tạo khác biệt, mà ở khả năng làm mới chính mình trên nền tảng hiểu biết sâu sắc về nghệ thuật và con người. Điều đó đòi hỏi sự tìm tòi của nghệ sĩ, môi trường sáng tạo thuận lợi, sự quan tâm đến công chúng và nỗ lực tiếp nối những giá trị đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Khi truyền thống được tiếp nối bằng tư duy sáng tạo, khi những câu chuyện trên sàn diễn khơi dậy sự đồng cảm và suy ngẫm, sân khấu sẽ giữ được tiếng nói riêng giữa đời sống văn hóa đa dạng. Đó là con đường để nghệ thuật sân khấu không chỉ tồn tại, mà tiếp tục tạo ra những giá trị có ý nghĩa với công chúng hôm nay và các thế hệ mai sau.